تخصص بیهوشی
متخصص بیهوشی با بررسی وضعیت عمومی بیمار پیش از عمل، مناسبترین روش بیهوشی یا آرامبخشی را انتخاب کرده و در طول جراحی عملکرد قلب، تنفس، فشار خون و سایر علائم حیاتی را کنترل میکند. بیهوشی عمومی، بیحسی نخاعی و اپیدورال، بلوکهای عصبی و مدیریت درد حین و پس از جراحی از حوزههای مهم این تخصص هستند.
درباره تخصص بیهوشی
بیهوشی یا Anesthesiology یکی از تخصصهای پزشکی است که نقش اصلی آن حفظ ایمنی، کنترل درد و پایش وضعیت بیمار در جریان عملهای جراحی و بسیاری از اقدامات تشخیصی و درمانی است.
متخصص بیهوشی تنها وظیفه «خواباندن بیمار» را بر عهده ندارد. او پیش از عمل شرایط جسمی و سوابق پزشکی بیمار را بررسی میکند، روش مناسب بیهوشی را انتخاب میکند و در طول عمل بهطور مداوم مواردی مانند تنفس، ضربان قلب، فشار خون، اکسیژن خون و سایر عملکردهای حیاتی بدن را زیر نظر دارد.
پس از پایان عمل نیز تیم بیهوشی روند بیدار شدن بیمار، کنترل درد، تهوع و سایر مشکلات احتمالی را پیگیری میکند.
نوع بیهوشی بر اساس نوع عمل، مدت آن، سن، بیماریهای زمینهای، داروهای مصرفی و وضعیت عمومی بیمار انتخاب میشود.
متخصص بیهوشی چه کاری انجام میدهد؟
وظایف متخصص بیهوشی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- ارزیابی بیمار قبل از عمل
- بررسی بیماریهای قلبی، ریوی، کلیوی و سایر مشکلات زمینهای
- بررسی داروهای مصرفی
- بررسی سابقه حساسیت دارویی
- بررسی تجربه قبلی بیمار از بیهوشی
- انتخاب روش مناسب بیهوشی
- ایجاد و حفظ بیهوشی عمومی
- انجام بیحسی نخاعی یا اپیدورال در شرایط مناسب
- انجام بلوکهای عصبی
- کنترل راه هوایی و تنفس
- پایش فشار خون و ضربان قلب
- کنترل اکسیژن خون
- تجویز مایعات و داروهای لازم حین جراحی
- مدیریت درد حین و بعد از عمل
- مدیریت تهوع و استفراغ بعد از عمل
- مراقبت از بیمار هنگام بیدار شدن از بیهوشی
- مدیریت شرایط اورژانسی مرتبط با بیهوشی
انواع بیهوشی چیست؟
روش بیهوشی با توجه به نوع جراحی و شرایط بیمار متفاوت است.
مهمترین انواع آن عبارتاند از:
بیهوشی عمومی (General Anesthesia)
بیمار با استفاده از داروها بیهوش میشود و در طول عمل از آنچه اتفاق میافتد آگاهی ندارد و درد احساس نمیکند.
بیحسی منطقهای (Regional Anesthesia)
یک ناحیه بزرگتر از بدن بیحس میشود اما بیمار ممکن است بیدار بماند. بیحسی نخاعی، اپیدورال و برخی بلوکهای عصبی در این گروه قرار میگیرند.
بیحسی موضعی (Local Anesthesia)
تنها قسمت کوچکی از بدن بیحس میشود.
آرامبخشی یا Sedation
دارو باعث آرامش و خوابآلودگی بیمار میشود. بسته به عمق آرامبخشی، بیمار ممکن است همچنان پاسخگو باشد یا بخش زیادی از روند انجام کار را به خاطر نیاورد.
گاهی نیز ترکیبی از این روشها برای افزایش راحتی و کنترل بهتر درد استفاده میشود.
بیهوشی عمومی چیست؟
در بیهوشی عمومی داروهایی تجویز میشوند که بیمار را به حالت بیهوشی کنترلشده میبرند.
در این حالت بیمار:
- هوشیار نیست
- درد احساس نمیکند
- از جراحی آگاهی ندارد
- معمولاً حرکت نمیکند
در طول بیهوشی، متخصص بیهوشی بیمار را بهطور مداوم پایش کرده و میزان داروها و حمایت تنفسی و گردش خون را بر اساس شرایط تنظیم میکند.
بیهوشی عمومی معمولاً برای جراحیهایی استفاده میشود که طولانی، دردناک یا پیچیده هستند یا انجام آنها با روشهای دیگر مناسب نیست.
بیحسی نخاعی یا اسپاینال چیست؟
در بیحسی نخاعی (Spinal Anesthesia) داروی بیحسی در ناحیه پایین کمر تزریق میشود و بخش پایینی بدن برای مدتی بیحس میشود.
این روش ممکن است برای برخی جراحیهای:
- لگن
- پاها
- پایین شکم
- سزارین
استفاده شود.
در طول عمل بیمار ممکن است بیدار باشد یا برای راحتی بیشتر داروی آرامبخش دریافت کند.
اثرات بیحسی معمولاً بهتدریج از بین میروند و حس و حرکت پاها بازمیگردند.
تفاوت بیهوشی نخاعی و اپیدورال چیست؟
هر دو روش از انواع بیحسی منطقهای هستند و دارو در نزدیکی ستون فقرات تجویز میشود، اما محل تزریق و نحوه استفاده از آنها تفاوت دارد.
در بیحسی اسپاینال معمولاً یک تزریق انجام میشود و اثر نسبتاً سریع ایجاد میشود.
در اپیدورال ممکن است یک کاتتر باریک در محل باقی بماند تا بتوان دارو را بهصورت ادامهدار یا در چند مرحله تجویز کرد.
اپیدورال بهطور گسترده برای کنترل درد زایمان و برخی جراحیها استفاده میشود.
آرامبخشی یا Sedation چیست؟
در آرامبخشی دارویی، بیمار کاملاً مشابه بیهوشی عمومی بیهوش نمیشود.
بسته به میزان sedation ممکن است:
- احساس آرامش کند
- خوابآلود باشد
- بتواند به دستورات پاسخ دهد
- یا بخش زیادی از انجام پروسیجر را به خاطر نیاورد
از آرامبخشی در اقداماتی مانند برخی آندوسکوپیها، کولونوسکوپیها یا اقدامات پزشکی کوتاه استفاده میشود.
عمق آرامبخشی بر اساس نوع پروسیجر و شرایط بیمار تنظیم میشود.
قبل از عمل متخصص بیهوشی چه چیزهایی را بررسی میکند؟
ارزیابی قبل از بیهوشی نقش مهمی در کاهش خطرات دارد.
متخصص بیهوشی ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:
- بیماری قلبی
- فشار خون
- بیماری ریوی یا آسم
- دیابت
- بیماری کلیوی یا کبدی
- آپنه خواب
- سابقه سکته
- حساسیتهای دارویی
- داروهای مصرفی
- داروهای رقیقکننده خون
- سابقه قبلی بیهوشی
- مشکلاتی که هنگام بیهوشی قبلی ایجاد شدهاند
- مصرف سیگار
- مصرف الکل یا مواد دیگر
بیمار باید فهرست کامل داروها و بیماریهای خود را در اختیار تیم بیهوشی قرار دهد.
چرا قبل از بیهوشی باید ناشتا باشیم؟
هنگام بیهوشی یا آرامبخشی عمیق، بعضی از رفلکسهای طبیعی بدن کاهش پیدا میکنند.
اگر معده پر باشد، محتویات آن ممکن است به سمت حلق برگردد و وارد ریه شود. این اتفاق میتواند باعث آسیب جدی ریه شود.
به همین دلیل رعایت دستورالعمل ناشتا بودن پیش از عمل اهمیت زیادی دارد.
اگر بیمار دستور ناشتا بودن را رعایت نکرده باشد، ممکن است برای حفظ ایمنی، عمل به تعویق بیفتد یا لغو شود.
چند ساعت قبل از بیهوشی نباید چیزی بخوریم؟
مدت ناشتا بودن به نوع غذا یا نوشیدنی، سن بیمار، شرایط پزشکی و پروتکل مرکز درمانی بستگی دارد.
در بسیاری از دستورالعملهای بیمارستانی برای بزرگسالان، غذا حدود ۶ ساعت قبل از بیهوشی قطع میشود و بعضی مایعات شفاف ممکن است تا حدود ۲ ساعت قبل مجاز باشند.
اما این یک دستور عمومی است و ممکن است برای بیمار خاص متفاوت باشد.
همیشه دستور دقیق مرکز جراحی و متخصص بیهوشی باید در اولویت قرار گیرد.
برای افراد مبتلا به دیابت یا بیمارانی که داروهای خاص مصرف میکنند ممکن است دستور متفاوتی داده شود.
روز عمل داروهای معمول را مصرف کنیم؟
این موضوع به نوع دارو بستگی دارد.
بسیاری از داروها ممکن است طبق روال ادامه پیدا کنند، اما بعضی داروها نیاز به تغییر یا قطع موقت دارند.
داروهایی که معمولاً نیازمند تصمیمگیری اختصاصی هستند شامل:
- داروهای ضدانعقاد یا رقیقکننده خون
- بعضی داروهای دیابت
- انسولین
- بعضی داروهای فشار خون
- برخی داروها و مکملهای گیاهی
هستند.
نباید دارویی را صرفاً به دلیل نزدیک بودن جراحی خودسرانه قطع کرد. مرکز درمانی یا متخصص بیهوشی باید دستور دقیق را مشخص کند.
عوارض شایع بیهوشی چیست؟
بعضی عوارض بیهوشی موقت هستند و پس از مدت کوتاهی برطرف میشوند.
بسته به نوع بیهوشی ممکن است مواردی مانند:
- تهوع و استفراغ
- خوابآلودگی
- سرگیجه
- لرز
- گلودرد بعد از استفاده از لوله تنفسی
- احساس گیجی
- درد یا ناراحتی در محل تزریق
ایجاد شوند.
شدت این عوارض در همه افراد یکسان نیست و متخصص بیهوشی میتواند برای کاهش بعضی از آنها دارو تجویز کند.
آیا بیهوشی عمومی خطرناک است؟
بیهوشی عمومی امروزه در بسیاری از بیماران با ایمنی بالایی انجام میشود، اما هیچ اقدام پزشکی کاملاً بدون خطر نیست.
عوارض جدی ممکن است شامل:
- مشکلات تنفسی
- واکنش حساسیتی شدید
- مشکلات ریتم قلب
- عفونت قفسه سینه
- آسیب دندان یا دهان هنگام مدیریت راه هوایی
- برخی آسیبهای عصبی
- گیجی طولانیتر، بهویژه در بعضی سالمندان
باشند. این عوارض جدی نسبت به عوارض موقت بسیار کمتر اتفاق میافتند.
خطر واقعی برای هر فرد به نوع جراحی، سن و وضعیت سلامت او بستگی دارد.
چه کسانی ممکن است خطر بیشتری هنگام بیهوشی داشته باشند؟
برخی شرایط میتوانند ریسک بیهوشی را افزایش دهند، از جمله:
- بیماریهای قلبی
- بیماریهای ریوی
- بیماری کلیوی
- چاقی شدید
- آپنه خواب
- مصرف دخانیات
- مصرف بعضی داروها
- حساسیت دارویی
- سابقه مشکلات بیهوشی
- جراحیهای بزرگ یا اورژانسی
MedlinePlus نیز بیماری قلب، ریه و کلیه و بعضی عوامل مرتبط با داروها و مصرف مواد را از عوامل مؤثر بر خطر بیهوشی معرفی میکند.
وجود این بیماریها لزوماً به معنی ممنوع بودن بیهوشی نیست؛ بلکه باعث میشود ارزیابی و برنامهریزی دقیقتری انجام شود.
آیا ممکن است هنگام عمل از بیهوشی بیدار شویم؟
آگاهی ناخواسته حین بیهوشی عمومی ممکن است رخ دهد، اما بسیار نادر است.
در طول عمل متخصص بیهوشی وضعیت بیمار را بهطور مداوم پایش کرده و میزان داروهای بیهوشی را متناسب با شرایط تنظیم میکند. NHS نیز آگاهی ناخواسته حین بیهوشی عمومی را یک عارضه بسیار نادر توصیف میکند.
اگر فرد سابقه چنین تجربهای دارد، باید حتماً پیش از عمل آن را به متخصص بیهوشی اطلاع دهد.
سردرد بعد از بیحسی نخاعی طبیعی است؟
یکی از عوارض احتمالی بیحسی نخاعی، سردرد پس از سوراخ شدن پرده نخاعی است.
این سردرد معمولاً پس از نشستن یا ایستادن شدیدتر میشود و با دراز کشیدن کاهش مییابد.
همه افراد دچار این مشکل نمیشوند و در صورت ایجاد، درمانهای مختلفی برای آن وجود دارد.
آسیب عصبی دائمی بعد از بیحسی نخاعی بسیار نادر است.
کنترل درد بعد از عمل چگونه انجام میشود؟
کنترل درد بخشی مهم از مراقبت بیهوشی است.
بسته به نوع عمل ممکن است از:
- مسکنهای خوراکی
- داروهای تزریقی
- داروهای ضدالتهاب
- داروهای مخدر در شرایط مناسب
- اپیدورال
- بلوک عصبی
- یا ترکیبی از چند روش
استفاده شود.
هدف این است که درد بیمار به اندازهای کنترل شود که بتواند بهتر تنفس کند، حرکت کند و روند بهبود را طی کند.
بعد از بیهوشی چه زمانی میتوان غذا خورد؟
زمان خوردن و نوشیدن بعد از عمل به نوع جراحی، نوع بیهوشی و وضعیت بیمار بستگی دارد.
پس از بیهوشی عمومی معمولاً ابتدا بیمار باید کاملاً بیدار و شرایط او پایدار شود.
بعد از برخی بیحسیهای نخاعی نیز ممکن است نوشیدن مایعات و سپس غذای سبک طبق دستور تیم درمان آغاز شود.
دستور جراح و تیم بیهوشی در این زمینه در اولویت است.
آیا بعد از بیهوشی میتوان رانندگی کرد؟
بعد از بیهوشی عمومی یا آرامبخشی ممکن است برای مدتی:
- خوابآلودگی
- کاهش تمرکز
- اختلال در تصمیمگیری
- سرگیجه
وجود داشته باشد.
بنابراین بیمار باید دستور مرکز درمانی درباره رانندگی، کار با وسایل خطرناک و تنها ماندن پس از ترخیص را رعایت کند.
در جراحیهای سرپایی معمولاً توصیه میشود فرد دیگری بیمار را تا منزل همراهی کند.
چه زمانی ارزیابی توسط متخصص بیهوشی لازم است؟
- قبل از جراحی با بیهوشی عمومی
- قبل از جراحی با بیحسی نخاعی یا اپیدورال
- قبل از اعمال نیازمند آرامبخشی عمیق
- سابقه مشکل یا عارضه در بیهوشی قبلی
- سابقه حساسیت به داروهای بیهوشی
- بیماری قلبی قبل از جراحی
- بیماری ریوی یا آسم کنترلنشده
- آپنه خواب
- بیماری کلیوی یا کبدی
- دیابت
- مصرف داروهای رقیقکننده خون
- مصرف چند داروی مزمن
- چاقی شدید
- سابقه مشکل در لولهگذاری یا راه هوایی
- نیاز به تعیین روش مناسب بیهوشی
- نیاز به بیحسی نخاعی یا اپیدورال
- نیاز به بلوک عصبی
- جراحیهای بزرگ یا پرخطر
- نیاز به برنامه کنترل درد بعد از جراحی
- نیاز به ارزیابی تخصصی قبل از عمل در بیمار دارای بیماریهای زمینهای متعدد
چه شرایطی را باید قبل از بیهوشی حتماً به پزشک اطلاع دهیم؟
- سابقه حساسیت دارویی
- مشکل در بیهوشی قبلی
- تهوع و استفراغ شدید پس از بیهوشی قبلی
- سابقه مشکل در لولهگذاری
- بیماری قلبی
- درد قفسه سینه
- تنگی نفس
- آسم یا بیماری مزمن ریه
- آپنه خواب یا خرخر شدید
- فشار خون بالا
- دیابت
- بیماری کلیوی
- بیماری کبدی
- سابقه سکته
- بارداری یا احتمال بارداری
- مصرف داروهای رقیقکننده خون
- مصرف انسولین یا داروهای دیابت
- مصرف مکملها و داروهای گیاهی
- مصرف سیگار
- مصرف الکل یا سایر مواد
- لق بودن دندان یا مشکلات دهان و دندان قبل از بیهوشی عمومی