تخصص ایمنی شناسی

ایمنی‌شناسی یا Immunology شاخه‌ای از علوم پزشکی است که ساختار، عملکرد و اختلالات سیستم ایمنی بدن را بررسی می‌کند. سیستم ایمنی مجموعه پیچیده‌ای از سلول‌ها، بافت‌ها، اندام‌ها و مولکول‌هاست که وظیفه اصلی آن محافظت از بدن در برابر عوامل بیماری‌زا و سایر تهدیدهاست.

اگر سیستم ایمنی نتواند پاسخ کافی ایجاد کند، احتمال بروز عفونت‌ها و برخی بیماری‌ها افزایش پیدا می‌کند. در مقابل، اگر سیستم ایمنی بیش از حد فعال شود یا به عوامل بی‌خطر و حتی بافت‌های خود بدن واکنش نشان دهد، ممکن است بیماری‌هایی مانند آلرژی یا اختلالات خودایمنی ایجاد شوند.

متخصص ایمنی‌شناسی، به‌ویژه در حوزه ایمنی‌شناسی بالینی، آلرژی و نقص ایمنی، به بررسی بیمارانی می‌پردازد که احتمال می‌رود عملکرد سیستم ایمنی آن‌ها طبیعی نباشد.

متخصص ایمنی‌شناسی چه کاری انجام می‌دهد؟

یکی از مهم‌ترین وظایف متخصص ایمنی‌شناسی بررسی عملکرد سیستم دفاعی بدن است.

بیمار ممکن است به دلیل ابتلا به عفونت‌های مکرر، عفونت‌های شدید یا غیرمعمول، آلرژی‌های پیچیده، کهیر مزمن، واکنش‌های حساسیتی یا احتمال نقص سیستم ایمنی برای بررسی تخصصی ارجاع داده شود.

متخصص ایمنی‌شناسی پس از بررسی شرح حال بیمار، سابقه خانوادگی، نوع و تعداد عفونت‌ها، بیماری‌های قبلی و داروهای مصرفی ممکن است آزمایش‌های تخصصی برای بررسی بخش‌های مختلف سیستم ایمنی درخواست کند.

از جمله حوزه‌هایی که متخصصان آلرژی و ایمنی‌شناسی در آن فعالیت دارند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نقص‌های ایمنی اولیه
• نقص ایمنی ثانویه
• عفونت‌های مکرر یا غیرمعمول
• آلرژی‌های تنفسی
• آلرژی غذایی
• حساسیت دارویی
• کهیر و آنژیوادم
• آنافیلاکسی
• آسم با زمینه آلرژیک
• اختلالات ائوزینوفیلیک
• برخی اختلالات تنظیم سیستم ایمنی

سیستم ایمنی بدن چیست و چرا اختلال پیدا می‌کند؟

سیستم ایمنی برای تشخیص عوامل تهدیدکننده مانند ویروس‌ها، باکتری‌ها و سایر عوامل خارجی طراحی شده است.

اختلالات سیستم ایمنی معمولاً در چند گروه اصلی قرار می‌گیرند:

نقص سیستم ایمنی:
سیستم ایمنی توانایی کافی برای مقابله با عفونت‌ها ندارد.

آلرژی و حساسیت:
سیستم ایمنی نسبت به ماده‌ای که معمولاً برای بیشتر افراد بی‌خطر است، واکنش بیش از حد نشان می‌دهد.

بیماری‌های خودایمنی:
سیستم ایمنی به اشتباه بخش‌هایی از بدن را به عنوان عامل خارجی شناسایی کرده و به آن‌ها حمله می‌کند.

اختلال در تنظیم سیستم ایمنی:
فعالیت بخش‌های مختلف سیستم ایمنی به شکل طبیعی کنترل نمی‌شود و ممکن است التهاب، خودایمنی یا سایر مشکلات ایجاد شود.

وجود هرکدام از این شرایط به معنی «ضعیف بودن» ساده سیستم ایمنی نیست و تشخیص علت نیاز به بررسی پزشکی دارد.

ضعف سیستم ایمنی چه علائمی دارد؟

یکی از جستجوهای رایج بیماران این است که از کجا بفهمیم سیستم ایمنی بدن ضعیف است؟

ابتلا به یک یا دو سرماخوردگی به‌تنهایی معمولاً نشانه نقص ایمنی محسوب نمی‌شود.

اما ابتلا به عفونت‌های مکرر، شدید، طولانی‌مدت یا عفونت‌هایی که به درمان معمول پاسخ مناسبی نمی‌دهند می‌تواند پزشک را به بررسی سیستم ایمنی هدایت کند.

برخی بیماران مبتلا به نقص ایمنی ممکن است سابقه موارد زیر را داشته باشند:

• عفونت مکرر گوش
• سینوزیت‌های مکرر
• عفونت‌های مکرر ریه
• پنومونی‌های تکرارشونده
• عفونت‌های شدید پوستی
• آبسه‌های مکرر
• عفونت‌های غیرمعمول
• نیاز مکرر به آنتی‌بیوتیک
• بستری شدن به دلیل عفونت
• سابقه خانوادگی نقص ایمنی

وجود چنین علائمی الزاماً به معنی نقص ایمنی نیست و بسیاری از بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند باعث عفونت مکرر شوند.

نقص ایمنی چیست؟

نقص ایمنی (Immunodeficiency) زمانی رخ می‌دهد که یک یا چند بخش از سیستم ایمنی به‌درستی عمل نکند.

نقص ایمنی ممکن است اولیه یا ثانویه باشد.

نقص‌های ایمنی اولیه معمولاً با اختلالات ژنتیکی یا مادرزادی سیستم ایمنی مرتبط هستند و انواع بسیار متفاوتی دارند.

نقص ایمنی ثانویه ممکن است در اثر عوامل دیگری مانند برخی بیماری‌ها، عفونت‌ها، سوءتغذیه یا مصرف بعضی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی ایجاد شود.

شدت نقص ایمنی بسیار متفاوت است. برخی بیماران علائم خفیف دارند، در حالی که در برخی دیگر ممکن است عفونت‌های شدید و تکرارشونده ایجاد شود.

چه زمانی عفونت‌های مکرر نیاز به بررسی سیستم ایمنی دارند؟

هر عفونت مکرری به معنی نقص ایمنی نیست.

برای مثال کودکان ممکن است در سال چندین بار به عفونت‌های ویروسی تنفسی مبتلا شوند و این موضوع لزوماً غیرطبیعی نیست.

اما در صورتی که عفونت‌ها:

• بسیار مکرر باشند
• شدت غیرعادی داشته باشند
• مدت زیادی طول بکشند
• با میکروب‌های غیرمعمول ایجاد شوند
• دائماً عود کنند
• نیاز به بستری یا آنتی‌بیوتیک وریدی داشته باشند
• همراه با آبسه‌های مکرر باشند
• یا سابقه خانوادگی نقص ایمنی وجود داشته باشد

ممکن است بررسی دقیق‌تر سیستم ایمنی ضروری باشد.

متخصص آلرژی و ایمنی‌شناسی در ارزیابی کفایت عملکرد سیستم ایمنی و تشخیص نقص‌های ایمنی نقش تخصصی دارد.

برای بررسی سیستم ایمنی چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟

هیچ آزمایش واحدی وجود ندارد که بتواند به‌تنهایی نشان دهد «سیستم ایمنی بدن خوب است یا ضعیف».

آزمایش‌های موردنیاز بر اساس علائم و سابقه بیمار انتخاب می‌شوند.

پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مانند موارد زیر را درخواست کند:

• شمارش کامل سلول‌های خون (CBC)
• بررسی تعداد انواع گلبول‌های سفید
• اندازه‌گیری ایمونوگلوبولین‌ها
• IgG
• IgA
• IgM
• IgE
• بررسی زیرگروه‌های لنفوسیتی
• بررسی عملکرد بعضی سلول‌های ایمنی
• بررسی پاسخ آنتی‌بادی به واکسن‌ها
• آزمایش‌های کمپلمان
• آزمایش‌های اختصاصی‌تر ایمنی‌شناسی

در بعضی بیماران ممکن است بررسی‌های ژنتیکی یا مولکولی نیز برای تشخیص برخی نقص‌های ایمنی اولیه موردنیاز باشد.

نوع آزمایش باید بر اساس شرایط بیمار توسط پزشک تعیین شود و انجام مجموعه‌ای از آزمایش‌های ایمنی بدون اندیکاسیون پزشکی معمولاً کمک‌کننده نیست.

متخصص ایمنی‌شناسی چه ارتباطی با آلرژی دارد؟

آلرژی در واقع نوعی واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی نسبت به موادی است که در بسیاری از افراد مشکلی ایجاد نمی‌کنند.

به همین دلیل، آلرژی و ایمنی‌شناسی ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند و در بسیاری از سیستم‌های پزشکی، تخصص بالینی آن‌ها تحت عنوان Allergy and Immunology شناخته می‌شود.

متخصص این حوزه می‌تواند بیمارانی با مشکلاتی مانند:

• آلرژی غذایی
• حساسیت دارویی
• آلرژی تنفسی
• حساسیت به حشرات
• کهیر
• آنژیوادم
• آنافیلاکسی
• آسم آلرژیک

را بررسی کند.

در صورت نیاز، تست‌های پوستی یا آزمایش‌های خونی اختصاصی آلرژی نیز ممکن است انجام شوند.

تست آلرژی چگونه انجام می‌شود؟

نوع تست آلرژی به علائم، سن بیمار، سابقه پزشکی و ماده‌ای که احتمال داده می‌شود باعث حساسیت شده باشد بستگی دارد.

از روش‌های معتبر بررسی آلرژی می‌توان به تست پوستی و اندازه‌گیری IgE اختصاصی در خون اشاره کرد.

پزشک نتایج تست را همراه با سابقه علائم بیمار تفسیر می‌کند؛ زیرا مثبت شدن یک آزمایش به‌تنهایی همیشه به معنی وجود آلرژی بالینی نیست.

برخی روش‌هایی که با عنوان تست حساسیت غذایی تبلیغ می‌شوند نیز ممکن است ارزش تشخیصی مناسبی نداشته باشند. برای مثال، آزمایش IgG غذایی به‌طور معمول برای تشخیص آلرژی غذایی توصیه نمی‌شود.

بیماری خودایمنی را متخصص ایمنی‌شناسی درمان می‌کند؟

بیماری‌های خودایمنی به دلیل اختلال در عملکرد سیستم ایمنی ایجاد می‌شوند، اما پزشک اصلی درمان‌کننده بسته به نوع بیماری متفاوت است.

برای مثال بسیاری از بیماری‌های سیستمیک خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید یا لوپوس بیشتر توسط متخصص روماتولوژی مدیریت می‌شوند.

برخی بیماری‌های خودایمنی ممکن است توسط متخصص پوست، گوارش، غدد، مغز و اعصاب یا سایر تخصص‌ها درمان شوند.

متخصص ایمنی‌شناسی می‌تواند در موارد خاص، به‌ویژه زمانی که احتمال وجود اختلال پیچیده تنظیم سیستم ایمنی یا نقص ایمنی همراه با خودایمنی مطرح است، در روند تشخیص و بررسی بیمار نقش داشته باشد.

بنابراین انتخاب متخصص مناسب به نوع علائم و بیماری احتمالی بستگی دارد.

درمان نقص سیستم ایمنی چگونه است؟

درمان کاملاً به علت و نوع اختلال بستگی دارد.

در برخی بیماران تنها پیگیری و پیشگیری از عفونت کافی است، اما برخی افراد ممکن است به درمان‌های تخصصی‌تر نیاز داشته باشند.

بسته به نوع نقص ایمنی، گزینه‌های درمانی می‌توانند شامل مواردی مانند:

• درمان سریع عفونت‌ها
• درمان پیشگیرانه با آنتی‌بیوتیک در برخی بیماران
• جایگزینی ایمونوگلوبولین
• درمان اختلالات همراه
• پیوند سلول‌های بنیادی در برخی نقص‌های ایمنی شدید
• و در بعضی بیماری‌های خاص، درمان‌های پیشرفته مانند ژن‌درمانی

باشند.

تشخیص دقیق نوع نقص ایمنی قبل از انتخاب درمان اهمیت زیادی دارد.