تخصص بیماری های کلیه (نفرولوژی)

نفرولوژی (Nephrology) شاخه‌ای از پزشکی داخلی است که به تشخیص، درمان و پیگیری بیماری‌های کلیه و اختلالات مرتبط با عملکرد این اندام‌ها می‌پردازد.

کلیه‌ها نقش بسیار مهمی در حفظ تعادل بدن دارند. آن‌ها مواد زائد و آب اضافی را از خون خارج می‌کنند و در تنظیم فشار خون، آب و نمک بدن، پتاسیم، اسید و باز، تولید گلبول قرمز و سلامت استخوان‌ها نیز نقش دارند.

زمانی که عملکرد کلیه مختل می‌شود، ممکن است مواد زائد یا مایعات اضافی در بدن تجمع پیدا کنند یا تعادل مواد معدنی و الکترولیت‌ها به هم بخورد.

نکته مهم این است که بیماری مزمن کلیه در مراحل اولیه اغلب هیچ علامت واضحی ندارد و ممکن است تنها از طریق آزمایش خون یا ادرار تشخیص داده شود.

متخصص کلیه یا نفرولوژیست چه بیماری‌هایی را درمان می‌کند؟

متخصص کلیه یا نفرولوژیست پزشکی است که در تشخیص و درمان بیماری‌های کلیه و مشکلات مرتبط با عملکرد آن‌ها تخصص دارد.

مهم‌ترین بیماری‌ها و مشکلاتی که توسط نفرولوژیست بررسی می‌شوند عبارت‌اند از:

• بیماری مزمن کلیه
• نارسایی حاد کلیه
• نارسایی مزمن کلیه
• بالا بودن کراتینین
• کاهش eGFR
• پروتئین یا آلبومین در ادرار
• خون در ادرار با منشأ کلیوی
• بیماری‌های گلومرولی
• گلومرولونفریت
• سندرم نفروتیک
• بیماری کلیوی ناشی از دیابت
• بیماری کلیوی ناشی از فشار خون
• فشار خون مقاوم به درمان
• اختلالات پتاسیم
• اختلالات سدیم
• اختلالات اسید و باز
• بیماری‌های ارثی کلیه
• بیماری کلیه پلی‌کیستیک
• برخی مشکلات مرتبط با سنگ‌های مکرر کلیه
• مراقبت قبل و حین دیالیز
• پیگیری پزشکی بیماران پیوند کلیه

در برخی بیماران ممکن است نفرولوژیست با متخصصان قلب، غدد، روماتولوژی، اورولوژی یا جراحی پیوند همکاری کند.

علائم بیماری کلیه چیست؟

یکی از مهم‌ترین نکات درباره بیماری کلیه این است که مراحل ابتدایی آن ممکن است بدون علامت باشند.

با پیشرفت بیماری، بعضی بیماران ممکن است علائمی مانند موارد زیر را تجربه کنند:

• ورم پا و مچ پا
• ورم صورت یا اطراف چشم
• خستگی و ضعف
• کاهش اشتها
• تهوع یا استفراغ
• خارش پوست
• تغییر مقدار ادرار
• تنگی نفس
• گرفتگی عضلات
• فشار خون بالا یا کنترل‌نشده

این علائم اختصاصی بیماری کلیه نیستند و بیماری‌های دیگر هم ممکن است آن‌ها را ایجاد کنند. برای تشخیص دقیق معمولاً آزمایش خون و ادرار لازم است.

کراتینین بالا یعنی چه؟

کراتینین (Creatinine) ماده زائدی است که در نتیجه فعالیت طبیعی عضلات تولید می‌شود و کلیه‌ها آن را از خون دفع می‌کنند.

پزشکان از مقدار کراتینین خون برای تخمین میزان عملکرد تصفیه‌ای کلیه و محاسبه eGFR استفاده می‌کنند.

زمانی که عملکرد کلیه کاهش پیدا می‌کند، کراتینین خون ممکن است افزایش پیدا کند.

اما یک عدد کراتینین به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کلیه کافی نیست.

مقدار کراتینین می‌تواند تحت تأثیر عواملی مانند:

• سن
• توده عضلانی
• وضعیت آب بدن
• بعضی داروها
• بیماری‌های حاد

قرار گیرد.

به همین دلیل پزشک معمولاً کراتینین را همراه با eGFR، آزمایش ادرار و سابقه قبلی بیمار تفسیر می‌کند.

eGFR چیست؟

eGFR یا Estimated Glomerular Filtration Rate تخمینی از میزان تصفیه خون توسط کلیه‌هاست و یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی عملکرد کلیه محسوب می‌شود.

eGFR معمولاً با استفاده از مقدار کراتینین خون و اطلاعات فرد محاسبه می‌شود.

کاهش مداوم eGFR می‌تواند نشانه کاهش عملکرد کلیه باشد.

بر اساس NIDDK، eGFR کمتر از ۶۰ ممکن است با بیماری کلیوی مرتبط باشد و eGFR حدود ۱۵ یا کمتر نشان‌دهنده نارسایی شدید کلیه است که ممکن است نیاز به درمان جایگزین کلیه مانند دیالیز یا پیوند مطرح شود.

یک نتیجه پایین باید با توجه به مدت کاهش، شرایط بیمار و سایر آزمایش‌ها بررسی شود.

بیماری مزمن کلیه چیست؟

بیماری مزمن کلیه یا CKD زمانی مطرح می‌شود که آسیب کلیوی یا کاهش عملکرد کلیه برای مدت طولانی باقی بماند.

به‌طور معمول وجود یکی از موارد زیر برای بیش از سه ماه می‌تواند در تشخیص CKD نقش داشته باشد:

• نشانه‌های آسیب کلیوی مانند آلبومین در ادرار
• یا کاهش eGFR به کمتر از ۶۰

بیماری مزمن کلیه درجات مختلفی دارد و همه بیماران مبتلا به CKD به نارسایی کلیه یا دیالیز نمی‌رسند.

تشخیص زودهنگام و کنترل عوامل خطر می‌تواند به کند شدن پیشرفت بیماری کمک کند.

مهم‌ترین علت‌های بیماری مزمن کلیه چیست؟

عوامل مختلفی می‌توانند باعث آسیب تدریجی کلیه شوند.

از مهم‌ترین عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• دیابت
• فشار خون بالا
• بیماری‌های گلومرولی
• بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس
• بیماری‌های ارثی کلیه
• برخی مشکلات ساختاری یا انسدادی
• عفونت‌های مکرر یا شدید کلیه
• مصرف برخی داروهای آسیب‌رسان به کلیه در شرایط خاص

در بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری کلیه، کنترل مناسب قند خون و فشار خون بخش مهمی از کاهش سرعت پیشرفت بیماری است.

پروتئین در ادرار نشانه چیست؟

کلیه سالم معمولاً اجازه نمی‌دهد مقدار زیادی از پروتئین‌های خون وارد ادرار شوند.

اگر فیلترهای کلیه آسیب دیده باشند، پروتئینی مانند آلبومین ممکن است وارد ادرار شود.

وجود آلبومین یا پروتئین در ادرار می‌تواند یکی از نشانه‌های آسیب کلیه باشد.

برای بررسی دقیق‌تر معمولاً از آزمایش‌هایی مانند:

• Urine Albumin
• نسبت آلبومین به کراتینین ادرار یا UACR
• آزمایش کامل ادرار

استفاده می‌شود.

مقدار کم و موقت پروتئین ممکن است در برخی شرایط ایجاد شود، اما پروتئینوری مداوم نیاز به بررسی علت دارد.

ادرار کف‌آلود نشانه بیماری کلیه است؟

ادرار کف‌آلود همیشه به معنی بیماری کلیه نیست.

سرعت زیاد خروج ادرار یا غلظت ادرار نیز ممکن است باعث ایجاد کف شود.

اما اگر کف‌آلود بودن ادرار به‌طور مداوم تکرار شود، به‌خصوص اگر همراه با:

• ورم پا
• ورم صورت
• فشار خون بالا
• یا سابقه بیماری کلیه

باشد، ممکن است پزشک آزمایش ادرار برای بررسی پروتئین درخواست کند.

خون در ادرار چه ارتباطی با بیماری کلیه دارد؟

وجود خون در ادرار یا Hematuria می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد.

از جمله:

• عفونت ادراری
• سنگ کلیه
• بیماری‌های گلومرولی
• مشکلات مثانه یا مجاری ادراری
• بیماری‌های دیگر دستگاه ادراری

خون در ادرار به‌تنهایی همیشه به معنی بیماری مزمن کلیه نیست؛ اما اگر همراه با پروتئین در ادرار یا اختلال عملکرد کلیه باشد، احتمال بیماری کلیوی مهم‌تر می‌شود.

آیا ورم پا نشانه بیماری کلیه است؟

ممکن است باشد، اما همیشه چنین نیست.

زمانی که کلیه نتواند آب و نمک اضافی را به‌طور مناسب دفع کند، مایع می‌تواند در بدن تجمع پیدا کند و باعث ورم پاها و مچ پا شود.

در بیماری پیشرفته کلیه، تجمع مایع حتی می‌تواند باعث تنگی نفس شود.

با این حال بیماری‌های قلبی، کبدی، وریدی و بسیاری از مشکلات دیگر نیز می‌توانند باعث ورم شوند.

بنابراین وجود ورم به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کلیه کافی نیست.

فشار خون چه ارتباطی با کلیه دارد؟

ارتباط میان فشار خون و کلیه دوطرفه است.

فشار خون بالا می‌تواند در طول زمان به کلیه‌ها آسیب بزند و بیماری کلیه نیز می‌تواند کنترل فشار خون را دشوارتر کند.

به همین دلیل کنترل فشار خون یکی از بخش‌های مهم مراقبت از بیماران کلیوی است.

اگر بیمار هم‌زمان کاهش عملکرد کلیه و فشار خون مقاوم به درمان داشته باشد، بررسی توسط نفرولوژیست اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

دیابت چگونه به کلیه آسیب می‌زند؟

دیابت یکی از عوامل مهم بیماری مزمن کلیه است.

بالا بودن طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به عروق و فیلترهای ظریف کلیه آسیب بزند و به مرور باعث دفع آلبومین در ادرار و کاهش عملکرد کلیه شود.

به همین دلیل افراد مبتلا به دیابت معمولاً باید به‌صورت دوره‌ای عملکرد کلیه و آلبومین ادرار خود را بررسی کنند. NIDDK توصیه می‌کند افراد مبتلا به دیابت برای بیماری کلیه به‌طور منظم ارزیابی شوند.

کنترل قند خون، فشار خون و سایر عوامل خطر در کاهش سرعت آسیب کلیوی اهمیت دارد.

سنگ کلیه را نفرولوژیست درمان می‌کند یا اورولوژیست؟

این موضوع بستگی به نوع مشکل دارد.

اگر سنگ موجود:

• باعث انسداد شده باشد
• نیاز به شکستن سنگ داشته باشد
• نیاز به خارج کردن با روش جراحی یا اندوسکوپی داشته باشد

معمولاً اورولوژیست نقش اصلی را در درمان دارد.

اما در افرادی که سنگ کلیه مرتب تکرار می‌شود، نفرولوژیست می‌تواند برای بررسی علت‌های متابولیک تشکیل سنگ، آزمایش ادرار ۲۴ ساعته و برنامه پیشگیری از تشکیل سنگ‌های جدید نقش داشته باشد.

بنابراین درمان سنگ موجود و پیشگیری از تشکیل سنگ‌های مکرر ممکن است نیازمند همکاری اورولوژی و نفرولوژی باشد.

تفاوت نفرولوژیست و اورولوژیست چیست؟

این دو تخصص هر دو با کلیه و دستگاه ادراری ارتباط دارند، اما حوزه فعالیت آن‌ها متفاوت است.

نفرولوژیست بیشتر بیماری‌های پزشکی و عملکردی کلیه را درمان می‌کند؛ مانند:

• نارسایی کلیه
• بیماری مزمن کلیه
• دفع پروتئین
• بیماری‌های گلومرولی
• اختلالات الکترولیتی
• فشار خون مرتبط با کلیه
• دیالیز

در مقابل اورولوژیست یک تخصص جراحی است و بیشتر مشکلات ساختاری و جراحی دستگاه ادراری را درمان می‌کند؛ مانند:

• سنگی که نیاز به خارج کردن دارد
• انسداد ادراری
• مشکلات پروستات
• برخی تومورهای دستگاه ادراری
• مشکلات جراحی مثانه یا حالب

نارسایی کلیه چیست؟

نارسایی کلیه زمانی ایجاد می‌شود که عملکرد کلیه به حدی کاهش پیدا کند که نتواند نیازهای طبیعی بدن را به‌طور کافی تأمین کند.

نارسایی ممکن است:

حاد:
در مدت کوتاهی و به دنبال بیماری، کم‌آبی شدید، بعضی داروها، عفونت شدید یا عوامل دیگر ایجاد شود.

مزمن:
به‌تدریج و در اثر بیماری مزمن کلیه پیشرفت کند.

در مراحل بسیار پیشرفته بیماری ممکن است کلیه دیگر نتواند به اندازه کافی مواد زائد و مایعات را دفع کند و درمان‌هایی مانند دیالیز یا پیوند کلیه مطرح شوند.

چه زمانی بیمار کلیوی به دیالیز نیاز دارد؟

دیالیز فقط بر اساس یک عدد کراتینین شروع نمی‌شود.

پزشک عواملی مانند:

• میزان عملکرد کلیه
• علائم بیمار
• تجمع مایع
• اختلالات پتاسیم
• اسیدوز
• تجمع مواد زائد
• وضعیت تغذیه
• و سایر عوارض نارسایی کلیه

را در نظر می‌گیرد.

eGFR بسیار پایین می‌تواند نشان‌دهنده نارسایی پیشرفته باشد، اما تصمیم نهایی برای شروع دیالیز بر اساس شرایط کلی بیمار گرفته می‌شود.

برای بررسی کلیه چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟

دو گروه اصلی آزمایش برای بررسی عملکرد و آسیب کلیوی وجود دارند:

آزمایش خون:

• کراتینین
• eGFR
• BUN
• سدیم
• پتاسیم
• بیکربنات
• کلسیم و فسفر در شرایط خاص

آزمایش ادرار:

• آزمایش کامل ادرار
• پروتئین ادرار
• آلبومین ادرار
• نسبت آلبومین به کراتینین یا UACR

بر اساس شرایط بیمار ممکن است سونوگرافی، آزمایش‌های ایمنی‌شناسی یا حتی بیوپسی کلیه نیز درخواست شود.