تخصص پزشکی هسته‌ای

پزشکی هسته‌ای شاخه‌ای از پزشکی است که از مقادیر کنترل‌شده مواد رادیواکتیو به نام رادیودارو یا رادیوتریسر برای تشخیص، ارزیابی و در برخی موارد درمان بیماری‌ها استفاده می‌کند. برخلاف بسیاری از روش‌های تصویربرداری که بیشتر شکل و ساختمان اندام را نشان می‌دهند، پزشکی هسته‌ای می‌تواند اطلاعاتی درباره عملکرد، متابولیسم و فعالیت سلولی بافت‌ها ارائه دهد.

رادیودارو بسته به نوع بررسی ممکن است تزریق، خورده یا در موارد خاص استنشاق شود. سپس دستگاه‌هایی مانند گاما کمرا، SPECT یا PET انرژی ساطع‌شده از رادیودارو را ثبت می‌کنند و تصویرهایی از توزیع آن در بدن می‌سازند. بسیاری از روش‌های جدید به‌صورت ترکیبی مانند SPECT/CT یا PET/CT انجام می‌شوند تا اطلاعات عملکردی و ساختمانی در کنار هم دیده شوند.

متخصص پزشکی هسته‌ای چه کاری انجام می‌دهد؟ #

متخصص پزشکی هسته‌ای بررسی می‌کند که کدام رادیودارو و روش تصویربرداری برای سؤال بالینی بیمار مناسب است، تصاویر و اطلاعات حاصل را تفسیر می‌کند و گزارش را در اختیار پزشک ارجاع‌دهنده قرار می‌دهد. در درمان‌های رادیودارویی نیز انتخاب بیمار، محاسبه یا تعیین فعالیت مناسب، آموزش نکات ایمنی و پیگیری بخشی از مراقبت است.

پزشکی هسته‌ای برای چه بیماری‌هایی کاربرد دارد؟ #

این تخصص در بیماری‌های سرطان، قلب، تیروئید، استخوان، کلیه، دستگاه گوارش و برخی بیماری‌های مغز کاربرد دارد. نوع اسکن بر اساس سؤال پزشک انتخاب می‌شود؛ برای مثال اسکن استخوان می‌تواند فعالیت غیرطبیعی استخوان را بررسی کند، اسکن تیروئید عملکرد بافت تیروئید را نشان می‌دهد و PET/CT در بسیاری از سرطان‌ها برای تعیین گستردگی بیماری یا ارزیابی پاسخ به درمان استفاده می‌شود.

PET/CT چیست و چه کاربردی دارد؟ #

PET/CT ترکیبی از تصویربرداری PET و سی‌تی‌اسکن است. بخش PET فعالیت متابولیک یا مولکولی بافت را نشان می‌دهد و CT اطلاعات دقیق‌تری از ساختمان بدن فراهم می‌کند. این روش در بسیاری از سرطان‌ها برای بررسی انتشار بیماری، انتخاب محل مناسب نمونه‌برداری، ارزیابی پاسخ به درمان و بررسی احتمال عود کاربرد دارد. PET/CT برای همه سرطان‌ها یا همه بیماران لازم نیست و درخواست آن باید بر اساس نوع بیماری و هدف مشخص باشد.

آیا PET/CT فقط برای سرطان است؟ #

خیر. اگرچه سرطان یکی از مهم‌ترین کاربردهای PET/CT است، برخی بررسی‌های قلب و مغز نیز با PET انجام می‌شوند. نوع رادیودارو و پروتکل تصویربرداری بر اساس بیماری مورد نظر متفاوت است.

اسکن استخوان چیست؟ #

اسکن استخوان یا Bone Scan نوعی تصویربرداری پزشکی هسته‌ای است که فعالیت متابولیک استخوان را بررسی می‌کند. این اسکن می‌تواند در بررسی انتشار بعضی سرطان‌ها به استخوان، برخی شکستگی‌های پنهان، عفونت استخوان و سایر اختلالات استخوانی کمک کند. نتیجه غیرطبیعی اسکن استخوان به‌تنهایی تشخیص سرطان نیست و گاهی به بررسی تکمیلی با رادیوگرافی، CT، MRI یا نمونه‌برداری نیاز دارد.

اسکن تیروئید و تست جذب ید چیست؟ #

اسکن تیروئید توزیع رادیودارو در بافت تیروئید را نشان می‌دهد و می‌تواند در بررسی عملکرد غده و بعضی گره‌های تیروئید کمک‌کننده باشد. تست جذب ید نیز میزان جذب ید توسط تیروئید را اندازه‌گیری می‌کند. این آزمایش‌ها با سونوگرافی تیروئید متفاوت هستند و هرکدام پاسخ متفاوتی به سؤال پزشک می‌دهند.

پزشکی هسته‌ای چه کاربردی در بیماری‌های قلب دارد؟ #

تصویربرداری هسته‌ای قلب می‌تواند خون‌رسانی عضله قلب و در برخی روش‌ها عملکرد آن را بررسی کند. اسکن پرفیوژن قلب ممکن است برای ارزیابی احتمال کاهش خون‌رسانی، بررسی برخی بیماران مبتلا به بیماری عروق کرونر یا کمک به تصمیم‌گیری درمانی درخواست شود. نوع تست و نیاز به ورزش یا داروی جایگزین بر اساس شرایط بیمار تعیین می‌شود.

آیا پزشکی هسته‌ای فقط تشخیصی است یا درمان هم دارد؟ #

پزشکی هسته‌ای کاربرد درمانی نیز دارد. ید رادیواکتیو برای برخی بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید یا سرطان تیروئید استفاده می‌شود. رادیوداروهای درمانی دیگری نیز برای بعضی تومورهای نورواندوکرین و برخی موارد سرطان پروستات کاربرد دارند. این درمان‌ها فقط برای بیماران منتخب و پس از ارزیابی تخصصی انجام می‌شوند.

آیا اسکن هسته‌ای خطرناک است؟ #

در بررسی‌های تشخیصی از مقدار کمی رادیودارو استفاده می‌شود و میزان پرتودهی بر اساس نوع تست متفاوت است. اصل پزشکی این است که بررسی زمانی انجام شود که منفعت مورد انتظار آن از خطر احتمالی بیشتر باشد و فعالیت رادیودارو تا حد لازم برای ایجاد اطلاعات تشخیصی نگه داشته شود. واکنش حساسیتی شدید به بیشتر رادیوداروهای تشخیصی نادر است.

قبل از اسکن پزشکی هسته‌ای چه آمادگی لازم است؟ #

آمادگی به نوع اسکن بستگی دارد. برای بعضی PET/CTها ممکن است چند ساعت ناشتا بودن و کنترل قند خون لازم باشد، در حالی که اسکن‌های دیگر دستور متفاوتی دارند. فهرست داروها، مکمل‌ها، بیماری‌های اخیر و بررسی‌های تصویربرداری قبلی را به مرکز اعلام کنید و هیچ دارویی را بدون دستور پزشک قطع نکنید.

آیا در بارداری می‌توان اسکن پزشکی هسته‌ای انجام داد؟ #

اگر باردار هستید یا احتمال بارداری وجود دارد، باید قبل از دریافت رادیودارو به پزشک و تکنولوژیست اطلاع دهید. ضرورت انجام بررسی و گزینه‌های جایگزین بر اساس شرایط فردی ارزیابی می‌شوند. تصمیم درباره انجام یک آزمایش ضروری باید با سنجش منفعت و خطر انجام شود.

شیردهی بعد از اسکن هسته‌ای چگونه است؟ #

دستور مربوط به شیردهی به نوع و مقدار رادیودارو بستگی دارد. برای بعضی رادیوداروها ممکن است نیازی به قطع شیردهی نباشد و برای برخی دیگر وقفه موقت لازم باشد. بیمار باید دستور اختصاصی همان رادیودارو را از مرکز پزشکی هسته‌ای دریافت کند و از یک زمان ثابت برای همه اسکن‌ها استفاده نکند.

بعد از تزریق رادیودارو چه مراقبتی لازم است؟ #

در بسیاری از اسکن‌های تشخیصی، بیمار پس از پایان بررسی می‌تواند فعالیت‌های معمول خود را ادامه دهد. در بعضی تست‌ها نوشیدن مایعات و دفع مکرر ادرار برای کمک به خروج رادیودارو توصیه می‌شود. محدودیت تماس نزدیک با کودکان یا زنان باردار فقط در برخی بررسی‌ها یا درمان‌ها لازم است و مدت آن به نوع رادیودارو و مقدار استفاده‌شده بستگی دارد؛ دستور مرکز باید دقیق رعایت شود.

برای مراجعه به پزشکی هسته‌ای چه مدارکی همراه داشته باشیم؟ #

درخواست پزشک، گزارش و تصاویر CT، MRI، سونوگرافی یا اسکن‌های قبلی، نتایج پاتولوژی و آزمایش‌های مرتبط و فهرست کامل داروها را همراه داشته باشید. در PET/CT سرطان، آگاهی از نوع سرطان، درمان‌های قبلی و زمان آخرین شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی می‌تواند برای برنامه‌ریزی و تفسیر اهمیت داشته باشد.

اطلاعات این صفحه عمومی است و آمادگی، محدودیت‌ها و مراقبت‌های هر بررسی یا درمان پزشکی هسته‌ای باید بر اساس رادیودارو و پروتکل همان مرکز تعیین شود.