تخصص بیماری های گوارش کودکان (اطفال)
متخصص بیماریهای گوارش کودکان به تشخیص و درمان مشکلات معده، روده، کبد و دستگاه گوارش نوزادان، کودکان و نوجوانان میپردازد. دلدرد مکرر، یبوست طولانی، رفلاکس، استفراغ، اسهال مزمن، خون در مدفوع، بیماری سلیاک، مشکلات جذب و عدم وزنگیری از مهمترین دلایل مراجعه به این تخصص هستند.
درباره تخصص بیماریهای گوارش کودکان (اطفال)
گوارش کودکان (Pediatric Gastroenterology) شاخهای تخصصی از طب کودکان است که به تشخیص، درمان و پیگیری بیماریهای مری، معده، روده، کبد، کیسه صفرا و پانکراس در نوزادان، کودکان و نوجوانان میپردازد.
بسیاری از مشکلات گوارشی کودکان مانند دلدرد، یبوست یا استفراغ کوتاهمدت شایع هستند و ممکن است توسط متخصص اطفال درمان شوند. اما زمانی که علائم طولانی، مکرر، شدید یا همراه با کاهش وزن، اختلال رشد، خونریزی یا نتایج غیرطبیعی آزمایشها باشند، بررسی توسط فوق تخصص گوارش کودکان اهمیت بیشتری پیدا میکند.
یکی از تفاوتهای مهم گوارش کودکان با بزرگسالان این است که بیماری گوارشی ممکن است مستقیماً روی رشد، وزنگیری و دریافت مواد مغذی کودک اثر بگذارد. به همین دلیل در ارزیابی کودک فقط علائم گوارشی بررسی نمیشوند و روند رشد او نیز اهمیت زیادی دارد.
متخصص گوارش کودکان چه بیماریهایی را درمان میکند؟
متخصص گوارش اطفال میتواند طیف گستردهای از مشکلات را بررسی کند، از جمله:
- دلدرد مکرر یا مزمن
- یبوست مزمن
- اسهال طولانی یا مزمن
- رفلاکس معده به مری
- رفلاکس نوزاد
- استفراغ مکرر
- تهوع مزمن
- خون در مدفوع
- بیماری سلیاک
- عدم تحمل لاکتوز و برخی عدم تحملهای غذایی
- اختلالات جذب مواد غذایی
- مشکلات وزنگیری مرتبط با دستگاه گوارش
- التهاب مری
- زخم یا التهاب معده و دوازدهه
- بیماریهای التهابی روده
- کرون
- کولیت اولسراتیو
- اختلالات عملکردی دستگاه گوارش
- اختلالات دفع
- برخی مشکلات تغذیه و بلع
- بیماریهای کبدی کودکان
- افزایش آنزیمهای کبدی
- زردی طولانی یا غیرطبیعی
- بیماریهای صفراوی و پانکراس
چه زمانی کودک را نزد متخصص گوارش ببریم؟
دلایل رایج ارجاع عبارتاند از:
- دلدرد مکرر یا طولانی
- یبوست مقاوم به درمان
- اسهال مزمن
- استفراغهای مکرر
- رفلاکس شدید یا طولانی
- خون در مدفوع
- عدم وزنگیری
- کاهش وزن
- اختلال رشد
- شک به بیماری سلیاک
- شک به بیماری التهابی روده
- مشکلات بلع
- نتایج غیرطبیعی آزمایشهای کبدی
- بیماری گوارشی که به درمانهای معمول پاسخ نمیدهد
وجود علائم هشدار مانند خونریزی، کاهش وزن یا توقف رشد اهمیت مراجعه را بیشتر میکند.
دلدرد مکرر در کودکان چه علتهایی دارد؟
دلدرد یکی از شایعترین مشکلات دوران کودکی است و علت آن همیشه بیماری جدی نیست.
علل احتمالی شامل:
- یبوست
- عفونتهای گوارشی
- نفخ
- رفلاکس
- عدم تحمل بعضی مواد غذایی
- عفونت ادراری
- بیماری سلیاک
- اختلالات عملکردی دستگاه گوارش
- بیماریهای التهابی روده
هستند.
یبوست یکی از علل شایع دلدرد در کودکان بزرگتر است.
اگر دلدرد:
- مرتب تکرار شود
- کودک را از خواب بیدار کند
- با کاهش وزن همراه باشد
- همراه خون در مدفوع باشد
- باعث محدود شدن فعالیت کودک شود
- یا همراه با تب و استفراغ مداوم باشد
نیاز به بررسی بیشتری دارد.
یبوست در کودکان چه زمانی نیاز به متخصص گوارش دارد؟
یبوست در کودکان بسیار شایع است.
علائم ممکن است شامل:
- کمتر از دو بار دفع در هفته
- مدفوع خشک و سفت
- درد هنگام دفع
- نگه داشتن مدفوع
- نفخ
- دلدرد
- نشت مدفوع در لباس
باشند.
بسیاری از موارد یبوست عملکردی هستند، اما اگر یبوست بیش از دو هفته باقی بماند یا با درمانهای اولیه برطرف نشود، ارزیابی پزشکی توصیه میشود.
مواردی مانند:
- خون در مدفوع
- استفراغ
- کاهش وزن
- درد مداوم شکم
- نفخ شدید
همراه با یبوست نیاز به توجه بیشتری دارند.
چرا کودک مدفوع خود را نگه میدارد؟
یکی از علل اصلی یبوست کودکان، نگه داشتن مدفوع است.
ممکن است کودک بعد از یک دفع دردناک از رفتن به سرویس بهداشتی بترسد یا هنگام بازی تمایلی به دفع نداشته باشد.
هرچه مدفوع مدت بیشتری در روده بزرگ باقی بماند، آب بیشتری از آن جذب میشود و سفتتر میشود. دفع بعدی دردناکتر شده و این چرخه ممکن است ادامه پیدا کند.
درمان مناسب یبوست میتواند به شکستن این چرخه کمک کند.
آیا یبوست کودک باعث بیاختیاری مدفوع میشود؟
بله.
در یبوست شدید ممکن است مقدار زیادی مدفوع سفت در روده باقی بماند و مدفوع نرمتر از اطراف آن عبور کند.
این حالت میتواند به شکل کثیف شدن لباس یا مدفوع شل دیده شود و گاهی والدین تصور میکنند کودک اسهال دارد.
به این حالت Encopresis یا نشت مدفوع گفته میشود و میتواند از عوارض یبوست مزمن باشد.
رفلاکس در نوزادان طبیعی است؟
برگشت مقداری شیر یا محتویات معده در نوزادان بسیار شایع است و همیشه به معنی بیماری نیست.
این حالت رفلاکس معده به مری یا GER نامیده میشود.
زمانی که رفلاکس باعث علائم مکرر، مشکل تغذیه، درد، آسیب مری یا اختلال رشد شود ممکن است به عنوان GERD یا بیماری رفلاکس معده به مری مطرح شود.
چه زمانی رفلاکس نوزاد نیاز به بررسی دارد؟
اگر نوزاد فقط مقدار کمی شیر برمیگرداند اما رشد مناسب و حال عمومی خوبی دارد، اغلب مشکل جدی وجود ندارد.
اما علائم زیر نیاز به بررسی دارند:
- امتناع از شیر خوردن
- گریه یا قوس دادن بدن هنگام تغذیه
- استفراغ شدید یا مکرر
- استفراغ سبزرنگ
- مشاهده خون در استفراغ
- اختلال وزنگیری
- مشکل تنفسی همراه با تغذیه
AAP نیز امتناع از تغذیه، درد هنگام خوردن و استفراغ خونی یا سبزرنگ را از علائمی میداند که باید با پزشک مطرح شوند.
رفلاکس در کودکان بزرگتر چه علائمی دارد؟
در کودکان بزرگتر و نوجوانان علائم رفلاکس میتواند شبیه بزرگسالان باشد، از جمله:
- سوزش پشت جناغ
- ترش کردن
- برگشت غذا یا اسید به دهان
- تهوع
- درد بالای شکم
اما همه کودکان مبتلا به GERD لزوماً سوزش سر دل ندارند.
درمان بر اساس سن، شدت علائم و وجود عوارض متفاوت است و ممکن است شامل اصلاح عادات غذایی یا دارو باشد.
اسهال مزمن در کودک یعنی چه؟
اسهال حاد معمولاً چند روز ادامه دارد.
اما اسهال مزمن به دفع مدفوع شل و آبکی سه بار یا بیشتر در روز برای حداقل چهار هفته گفته میشود.
علل اسهال طولانی در کودکان میتواند شامل:
- عفونتهای گوارشی
- بیماری سلیاک
- آلرژی و عدم تحمل غذایی
- اختلالات جذب
- بیماریهای عملکردی روده
- بیماریهای التهابی روده
باشد.
اگر اسهال با کاهش وزن، عدم رشد، خون در مدفوع یا کمخونی همراه باشد، بررسی تخصصی اهمیت بیشتری دارد.
سلیاک در کودکان چیست؟
بیماری سلیاک (Celiac Disease) بیماریای است که در آن مصرف گلوتن باعث آسیب به روده کوچک در افراد مستعد میشود.
گلوتن در مواد غذایی حاوی گندم، جو و چاودار وجود دارد.
علائم در کودکان میتوانند شامل:
- اسهال مزمن
- یبوست
- نفخ
- دلدرد
- تهوع یا استفراغ
- مدفوع حجیم یا بدبو
- کاهش یا اختلال وزنگیری
باشند.
مشکل جذب مواد غذایی در سلیاک میتواند باعث اختلال رشد کودک شود.
آزمایش سلیاک در کودکان چگونه انجام میشود؟
تشخیص سلیاک فقط بر اساس علائم انجام نمیشود.
معمولاً ابتدا آزمایش خون برای بررسی آنتیبادیهای مرتبط با سلیاک انجام میشود و در برخی بیماران برای تأیید تشخیص، نمونهبرداری از روده کوچک طی آندوسکوپی لازم است.
نکته مهم این است که نباید قبل از تکمیل بررسی پزشکی رژیم بدون گلوتن را خودسرانه شروع کرد؛ زیرا حذف گلوتن میتواند نتایج آزمایشهای تشخیصی را تغییر دهد.
خون در مدفوع کودک چه علتهایی دارد؟
وجود خون در مدفوع دلایل مختلفی دارد.
از علل احتمالی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- شقاق مقعد ناشی از یبوست
- عفونت گوارشی
- پولیپ
- التهاب روده
- بیماریهای التهابی روده
- بعضی حساسیتهای غذایی در سنین پایین
اشاره کرد.
یبوست و عبور مدفوع بسیار سفت میتواند باعث ایجاد شقاق و مقدار کمی خون روشن روی مدفوع یا دستمال شود.
با این حال خونریزی مکرر، زیاد یا همراه با درد، اسهال مزمن، تب یا کاهش وزن باید بررسی شود.
استفراغ مکرر کودک چه زمانی باید بررسی شود؟
استفراغ ممکن است در اثر عفونتهای کوتاهمدت گوارشی ایجاد شود، اما استفراغهای مکرر یا طولانی دلایل دیگری نیز دارند.
مواردی که اهمیت بیشتری دارند عبارتاند از:
- استفراغ سبزرنگ
- استفراغ خونی
- استفراغ مداوم
- کاهش وزن
- اختلال رشد
- درد شدید شکم
- کمآبی
- سردرد یا علائم عصبی همراه
در چنین شرایطی علت باید توسط پزشک بررسی شود.
عدم وزنگیری کودک میتواند از مشکل گوارشی باشد؟
بله.
بعضی بیماریهای گوارشی میتوانند باعث:
- کاهش دریافت غذا
- اختلال هضم
- کاهش جذب مواد غذایی
- اسهال مزمن
- استفراغ مکرر
شوند و در نتیجه کودک وزن کافی اضافه نکند.
برای مثال بیماری سلیاک میتواند با سوءجذب و اختلال رشد همراه باشد.
متخصص گوارش کودکان معمولاً روند قد و وزن کودک را همراه با علائم گوارشی ارزیابی میکند.
حساسیت غذایی را متخصص گوارش کودکان درمان میکند؟
بسته به نوع مشکل ممکن است متخصص گوارش، متخصص آلرژی یا هر دو در درمان کودک نقش داشته باشند.
بعضی واکنشهای غذایی عمدتاً آلرژیک هستند، در حالی که برخی مشکلات بیشتر دستگاه گوارش را درگیر میکنند.
علائمی مانند:
- استفراغ مکرر
- اسهال
- خون در مدفوع
- دلدرد
- عدم وزنگیری
ممکن است پزشک را به بررسی ارتباط علائم با غذا هدایت کنند.
رژیمهای حذف غذایی گسترده نباید بدون تشخیص و برنامه مناسب انجام شوند، زیرا ممکن است دریافت مواد مغذی کودک را کاهش دهند.
برای دلدرد کودک آندوسکوپی لازم است؟
معمولاً خیر.
بسیاری از کودکان مبتلا به دلدرد نیازی به آندوسکوپی ندارند.
پزشک ابتدا شرح حال، معاینه و در صورت نیاز آزمایشهای اولیه را بررسی میکند.
آندوسکوپی ممکن است در شرایط خاص مانند شک به:
- بیماری سلیاک
- التهاب مری یا معده
- بیماریهای التهابی دستگاه گوارش
- خونریزی
- یا سایر بیماریهای مشخص
درخواست شود.
در بررسی سلیاک نیز نمونهبرداری از روده کوچک طی آندوسکوپی یکی از روشهای مهم تأیید تشخیص است.
چه آزمایشهایی ممکن است متخصص گوارش کودکان درخواست کند؟
نوع آزمایش کاملاً به علائم کودک بستگی دارد.
ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- CBC
- آهن و فریتین
- CRP و ESR
- آزمایشهای کبد
- آزمایش سلیاک
- آزمایش مدفوع
- بررسی خون یا التهاب در مدفوع
- کشت مدفوع
- آزمایشهای مربوط به سوءجذب
- تست تنفسی هیدروژن
- سونوگرافی شکم
باشد.
تست تنفسی هیدروژن میتواند در شرایط خاص برای بررسی مشکلاتی مانند عدم تحمل لاکتوز، فروکتوز یا رشد بیش از حد باکتریهای روده استفاده شود.
در موارد خاص نیز ممکن است آندوسکوپی، کولونوسکوپی یا سایر بررسیهای تخصصی لازم شوند.
چه زمانی به متخصص بیماریهای گوارش کودکان مراجعه کنیم؟
- دلدرد مکرر یا مزمن
- یبوست طولانی یا مقاوم به درمان
- اسهال مزمن
- استفراغهای مکرر
- رفلاکس شدید در نوزاد یا کودک
- مشکل تغذیه مرتبط با رفلاکس
- خون در مدفوع
- مدفوع سیاه یا غیرطبیعی
- شک به بیماری سلیاک
- عدم تحمل غذایی
- مشکلات جذب مواد غذایی
- عدم وزنگیری مناسب
- کاهش وزن بدون دلیل
- اختلال رشد همراه با علائم گوارشی
- نفخ و درد شکمی مداوم
- مشکلات بلع
- درد هنگام بلع
- بیماری التهابی روده
- کرون
- کولیت اولسراتیو
- کمخونی همراه با علائم گوارشی
- نتایج غیرطبیعی آزمایش کبد
- بیماری کبدی کودکان
- زردی غیرطبیعی یا طولانی
- نیاز به آندوسکوپی یا کولونوسکوپی
- مشکلات گوارشی که با درمان معمول بهتر نمیشوند
چه علائمی ممکن است نیاز به بررسی توسط متخصص گوارش کودکان داشته باشند؟
- دلدرد مکرر
- درد شدید یا طولانی شکم
- نفخ مداوم
- یبوست طولانی
- درد هنگام دفع
- نگه داشتن مدفوع
- نشت مدفوع
- اسهال طولانی
- خون در مدفوع
- استفراغ مکرر
- استفراغ سبز یا خونی
- ترش کردن
- برگشت غذا به دهان
- مشکل تغذیه نوزاد
- امتناع از غذا خوردن
- مشکلات بلع
- بیاشتهایی طولانی
- کاهش وزن
- عدم وزنگیری
- اختلال رشد
- رنگپریدگی همراه با علائم گوارشی
- زردی
- نتایج غیرطبیعی آزمایشهای گوارش یا کبد