تخصص بیماری های مغز و اعصاب (نورولوژی) کودکان

مغز و اعصاب کودکان (Pediatric Neurology یا Child Neurology) شاخه‌ای تخصصی از پزشکی است که به تشخیص، درمان و پیگیری بیماری‌ها و اختلالات مغز، نخاع، اعصاب محیطی و عضلات در نوزادان، کودکان و نوجوانان می‌پردازد.

سیستم عصبی نقش اساسی در حرکت، یادگیری، تکلم، حافظه، هوشیاری، تعادل، احساس و بسیاری از عملکردهای بدن دارد. به همین دلیل اختلالات عصبی در کودکان ممکن است با علائم بسیار متفاوتی از یک تشنج ناگهانی تا تأخیر در یادگیری مهارت‌های حرکتی یا گفتاری ظاهر شوند.

متخصص مغز و اعصاب کودکان به‌طور اختصاصی برای بررسی مشکلاتی مانند تشنج و صرع، سردرد، تأخیر تکاملی، مشکلات حرکتی، ضعف عضلانی و بیماری‌های مادرزادی یا ژنتیکی سیستم عصبی آموزش دیده است.

متخصص مغز و اعصاب کودکان چه بیماری‌هایی را درمان می‌کند؟

دامنه بیماری‌های نورولوژی کودکان گسترده است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تشنج
• صرع کودکان
• تب و تشنج
• اسپاسم‌های شیرخوارگی
• تأخیر تکاملی
• تأخیر حرکتی
• دیر راه رفتن
• تأخیر گفتار در موارد مرتبط با اختلال عصبی
• فلج مغزی
• سردرد
• میگرن کودکان
• حرکات غیرطبیعی
• تیک
• سندرم تورت
• لرزش
• اختلال تعادل و هماهنگی
• ضعف عضلانی
• بیماری‌های عصب و عضله
• دیستروفی‌های عضلانی
• نوروپاتی‌ها
• اختلال تون عضلانی
• شلی عضلات یا هیپوتونی
• ناهنجاری‌های مادرزادی مغز
• برخی بیماری‌های ژنتیکی و متابولیک عصبی
• عوارض عصبی عفونت‌ها
• آسیب‌های عصبی ناشی از سکته یا صدمات مغزی
• برخی اختلالات خواب مرتبط با سیستم عصبی

آکادمی اطفال آمریکا نیز تشنج، سردرد، اختلالات عضلانی، تأخیرهای تکاملی، فلج مغزی، تیک و برخی اختلالات رفتاری و عصبی را از حوزه‌های فعالیت نورولوژیست کودکان معرفی می‌کند.

چه زمانی کودک را نزد متخصص مغز و اعصاب ببریم؟

هر سردرد، تأخیر مختصر در یک مهارت یا حرکت غیرعادی الزاماً نشان‌دهنده بیماری عصبی نیست.

اما در شرایطی مانند موارد زیر ممکن است ارزیابی توسط نورولوژیست کودکان لازم باشد:

• بروز تشنج
• تشنج‌های تکرارشونده
• خیره شدن و قطع مکرر ارتباط
• حرکات غیرارادی غیرطبیعی
• از دست دادن هوشیاری
• تأخیر قابل توجه در راه رفتن
• تأخیر در مهارت‌های حرکتی
• از دست دادن مهارتی که کودک قبلاً داشته است
• ضعف یک دست یا پا
• ضعف عضلانی عمومی
• شلی غیرعادی بدن
• اختلال تعادل
• سردردهای شدید یا مکرر
• میگرن
• حرکات تیک مکرر یا شدید
• شک به بیماری عصبی مادرزادی یا ژنتیکی

تشنج در کودکان چیست؟

تشنج (Seizure) زمانی اتفاق می‌افتد که فعالیت الکتریکی مغز به‌طور ناگهانی و غیرطبیعی تغییر کند.

تشنج همیشه به شکل افتادن و لرزش شدید بدن ظاهر نمی‌شود.

کودک ممکن است هنگام تشنج:

• بدنش سفت شود
• دست یا پاها شروع به تکان خوردن کنند
• برای مدتی خیره بماند
• پاسخ ندهد
• حرکات تکراری غیرعادی انجام دهد
• یا برای مدتی هوشیاری خود را از دست بدهد

نوع علائم به قسمتی از مغز که درگیر شده بستگی دارد. در تشنج‌های کانونی حتی ممکن است فقط یک سمت بدن دچار حرکات ریتمیک شود.

آیا یک بار تشنج کردن یعنی کودک صرع دارد؟

خیر.

تشنج و صرع یک مفهوم یکسان نیستند.

تشنج ممکن است به دلایل مختلفی مانند تب، اختلالات متابولیک یا یک بیماری حاد ایجاد شود.

صرع معمولاً به شرایطی گفته می‌شود که کودک بدون وجود یک عامل تحریک‌کننده موقت، دچار تشنج‌های تکرارشونده شود.

برای تشخیص علت، پزشک نوع حمله، سن کودک، سابقه بیماری، معاینه عصبی و در صورت نیاز نتایج نوار مغز، MRI یا سایر آزمایش‌ها را بررسی می‌کند.

تب و تشنج در کودکان چیست؟

تشنج ناشی از تب یا Febrile Seizure در برخی کودکان هنگام تب رخ می‌دهد.

این نوع تشنج معمولاً بین سن ۶ ماهگی تا ۵ سالگی دیده می‌شود و بیشترین شیوع آن حدود ۱۲ تا ۱۸ ماهگی است.

در هنگام حمله ممکن است:

• بدن کودک سفت شود
• دست و پاها تکان بخورند
• چشم‌ها منحرف شوند
• کودک برای مدتی پاسخ ندهد

بیشتر تشنج‌های تب‌دار کوتاه هستند و به‌تنهایی باعث آسیب مغزی یا صرع نمی‌شوند.

اما تشنج طولانی، تکرارشونده یا غیرمعمول نیازمند بررسی بیشتری است.

هنگام تشنج کودک چه کار کنیم؟

هنگام تشنج مهم‌ترین کار جلوگیری از آسیب کودک است.

• کودک را روی سطح امن قرار دهید.
• او را به پهلو بچرخانید.
• اجسام خطرناک را از اطرافش دور کنید.
• زمان شروع و پایان تشنج را ثبت کنید.
• چیزی داخل دهان کودک قرار ندهید.
• تلاش نکنید حرکات بدن را با زور متوقف کنید.

اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه ادامه پیدا کند، معمولاً یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود و باید از خدمات فوریت پزشکی کمک گرفت.

اولین تشنج کودک نیز باید توسط پزشک ارزیابی شود.

صرع در کودکان چیست؟

صرع یا Epilepsy بیماری‌ای است که با استعداد مغز برای ایجاد تشنج‌های تکرارشونده همراه است.

صرع یکی از اختلالات عصبی مهم دوران کودکی است و انواع بسیار متفاوتی دارد. بعضی کودکان فقط یک نوع تشنج دارند، در حالی که بعضی دیگر ممکن است چند نوع حمله را تجربه کنند.

علت صرع می‌تواند مرتبط با:

• عوامل ژنتیکی
• اختلال ساختاری مغز
• آسیب مغزی
• سکته مغزی
• برخی بیماری‌های متابولیک
• یا سایر مشکلات عصبی

باشد. در برخی موارد نیز علت مشخصی پیدا نمی‌شود.

نوار مغز یا EEG کودک برای چیست؟

EEG یا الکتروانسفالوگرافی آزمایشی است که فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند.

این آزمایش به‌ویژه در بررسی:

• تشنج
• صرع
• بعضی حملات خیره شدن
• حرکات مشکوک به تشنج

کاربرد دارد.

EEG می‌تواند به پزشک در تشخیص نوع تشنج و سندرم صرع کمک کند، اما نتیجه طبیعی EEG همیشه صرع را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

در ارزیابی تشنج‌های کودکان، EEG در کنار شرح حال و سایر بررسی‌ها اهمیت زیادی دارد.

آیا برای تشنج کودک MRI لازم است؟

نه برای همه کودکان.

پزشک بر اساس:

• نوع تشنج
• سن شروع
• معاینه عصبی
• نتیجه EEG
• سابقه تکاملی
• و احتمال وجود مشکل ساختاری مغز

تصمیم می‌گیرد که MRI لازم است یا خیر.

در بعضی انواع صرع، تصویربرداری مغز نقش مهمی در پیدا کردن علت دارد.

اسپاسم شیرخوارگی چیست؟

اسپاسم شیرخوارگی یا Infantile Spasms نوع خاص و مهمی از تشنج در نوزادان و شیرخواران است.

ممکن است به شکل:

• خم شدن ناگهانی بدن
• جمع شدن بدن
• حرکت ناگهانی سر
• سفت شدن اندام‌ها
• یا حرکات کوتاه و تکرارشونده به‌صورت دسته‌ای

ظاهر شود.

اسپاسم‌های شیرخوارگی معمولاً در سال اول زندگی شروع می‌شوند و تشخیص و درمان سریع آن‌ها اهمیت زیادی دارد، زیرا می‌توانند با مشکلات تکاملی همراه باشند.

اگر والدین حرکات تکرارشونده و غیرعادی مشاهده کنند، فیلم گرفتن از حمله می‌تواند برای نشان دادن به پزشک بسیار کمک‌کننده باشد.

تأخیر تکاملی در کودک چیست؟

کودکان در سنین مختلف مهارت‌هایی مانند:

• کنترل سر
• نشستن
• چهار دست و پا رفتن
• راه رفتن
• گرفتن اشیا
• صحبت کردن
• تعامل اجتماعی

را یاد می‌گیرند.

اگر کسب یک یا چند مهارت به شکل قابل توجهی دیرتر از محدوده مورد انتظار انجام شود، ممکن است تأخیر تکاملی مطرح باشد.

متخصص مغز و اعصاب کودکان می‌تواند کودکانی را که تأخیر حرکتی، گفتاری یا تکاملی دارند بررسی کند، به‌خصوص زمانی که احتمال وجود مشکل عصبی مطرح باشد.

دیر راه رفتن کودک چه زمانی نیاز به بررسی دارد؟

سن شروع راه رفتن بین کودکان متفاوت است و هر کودکی که کمی دیرتر راه می‌رود بیماری عصبی ندارد.

اما اگر دیر راه رفتن همراه با:

• شلی شدید عضلات
• سفتی عضلات
• ضعف
• عدم تقارن حرکتی
• استفاده کمتر از یک دست یا پا
• تأخیر در سایر مهارت‌ها
• یا از دست دادن مهارت‌های قبلی

باشد، بررسی عصبی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

پزشک ممکن است قدرت عضلات، تون عضلانی، رفلکس‌ها، هماهنگی و سایر مراحل تکاملی کودک را بررسی کند.

دیر حرف زدن کودک نیاز به متخصص مغز و اعصاب دارد؟

نه همیشه.

تأخیر گفتار دلایل مختلفی دارد و ممکن است ابتدا نیاز به بررسی شنوایی، تکامل و ارزیابی گفتار داشته باشد.

اما اگر دیر حرف زدن همراه با مواردی مانند:

• تأخیر حرکتی
• تشنج
• اختلال واضح در سایر جنبه‌های تکامل
• ضعف یا مشکلات حرکتی
• از دست دادن توانایی‌هایی که قبلاً وجود داشته‌اند

باشد، ممکن است ارزیابی نورولوژی کودکان لازم شود.

نورولوژیست کودکان از جمله متخصصانی است که تأخیر گفتار و سایر اختلالات تکاملی مرتبط با سیستم عصبی را بررسی می‌کند.

از دست دادن مهارت‌های کودک چه اهمیتی دارد؟

اگر کودکی مهارتی را که قبلاً به‌طور پایدار داشته است از دست بدهد، موضوع با صرفاً دیر یاد گرفتن متفاوت است.

برای مثال:

• کودکی که قبلاً راه می‌رفته دیگر قادر به راه رفتن نیست
• تعداد کلمات او کاهش پیدا کرده
• مهارت استفاده از دست‌ها کم شده
• توانایی‌های حرکتی یا ارتباطی او پسرفت کرده‌اند

این حالت Developmental Regression نامیده می‌شود و باید جدی گرفته شود.

برخی بیماری‌های عصبی، ژنتیکی یا متابولیک می‌توانند با پسرفت تکاملی همراه باشند و بررسی پزشکی به‌موقع اهمیت زیادی دارد.

سردرد کودکان چه زمانی نیاز به متخصص مغز و اعصاب دارد؟

سردرد در کودکان و نوجوانان نسبتاً شایع است و بسیاری از موارد علت خطرناکی ندارند.

میگرن نیز می‌تواند در کودکان رخ دهد.

اما اگر سردرد:

• بسیار شدید یا مکرر باشد
• شدت آن به مرور بیشتر شود
• کودک را از خواب بیدار کند
• صبح‌ها همراه استفراغ باشد
• همراه ضعف یا اختلال تعادل باشد
• بعد از ضربه به سر ایجاد شده باشد
• همراه با تشنج باشد
• یا باعث اختلال جدی در فعالیت و مدرسه شود

نیاز به بررسی بیشتری دارد.

سردرد و میگرن از بیماری‌هایی هستند که متخصص مغز و اعصاب کودکان به‌طور معمول بررسی و درمان می‌کند.

میگرن در کودکان چه علائمی دارد؟

میگرن کودکان ممکن است با:

• سردرد ضربان‌دار
• تهوع
• استفراغ
• حساسیت به نور
• حساسیت به صدا
• نیاز به استراحت یا خواب

همراه باشد.

در برخی کودکان سردرد در دو طرف سر ایجاد می‌شود و شکل آن ممکن است با میگرن بزرگسالان کمی متفاوت باشد.

پزشک علاوه بر ویژگی‌های سردرد، سابقه خانوادگی میگرن، خواب، تغذیه، مصرف مایعات، استرس و عوامل تحریک‌کننده را بررسی می‌کند.

حرکات غیرطبیعی یا تیک در کودکان چیست؟

تیک‌ها حرکات یا صداهای سریع و تکرارشونده‌ای هستند که کودک اغلب کنترل کاملی روی آن‌ها ندارد.

نمونه‌ها عبارت‌اند از:

• پلک زدن مکرر
• بالا انداختن شانه
• حرکت صورت
• تکان دادن سر
• صاف کردن مکرر گلو
• ایجاد صداهای تکراری

بسیاری از تیک‌ها موقت هستند.

اما اگر تیک‌ها برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند، شدید باشند یا روی تحصیل، روابط اجتماعی یا زندگی روزمره اثر بگذارند، بررسی پزشکی مناسب است.

تیک و سندرم تورت از اختلالاتی هستند که می‌توانند توسط متخصص مغز و اعصاب کودکان مدیریت شوند.

ضعف عضلانی کودک چه زمانی مهم است؟

ضعف واقعی عضلات با خستگی معمولی متفاوت است.

نشانه‌های احتمالی می‌توانند شامل:

• دشواری در بلند شدن از زمین
• افتادن‌های مکرر
• مشکل بالا رفتن از پله
• مشکل دویدن
• ضعف دست‌ها
• مشکل در نگه داشتن سر در شیرخوار
• کاهش توانایی‌های حرکتی

باشند.

بیماری‌های عضلات، اعصاب محیطی و برخی بیماری‌های ژنتیکی می‌توانند چنین علائمی ایجاد کنند.

متخصص مغز و اعصاب کودکان بیماری‌های عصبی-عضلانی از جمله برخی دیستروفی‌ها و نوروپاتی‌ها را بررسی می‌کند.

فلج مغزی چیست و چه پزشکی آن را پیگیری می‌کند؟

فلج مغزی یا Cerebral Palsy گروهی از اختلالات حرکتی و وضعیت بدن است که در اثر آسیب یا اختلال رشد مغز در مراحل اولیه زندگی ایجاد می‌شود.

کودک ممکن است:

• سفتی عضلات
• شلی عضلات
• حرکات غیرطبیعی
• مشکل در نشستن یا راه رفتن
• اختلال تعادل

داشته باشد.

بعضی کودکان مبتلا به فلج مغزی ممکن است مشکلات دیگری مانند تشنج نیز داشته باشند.

نورولوژیست کودکان معمولاً همراه با فیزیوتراپی، کاردرمانی، ارتوپدی و سایر تخصص‌ها در مراقبت این کودکان نقش دارد. فلج مغزی و اختلالات تکاملی حرکتی نیز از حوزه‌های شناخته‌شده نورولوژی کودکان هستند.

متخصص مغز و اعصاب کودکان چه آزمایش‌هایی درخواست می‌کند؟

همه کودکان به همه این آزمایش‌ها نیاز ندارند.

بر اساس علائم ممکن است پزشک مواردی مانند:

• EEG یا نوار مغز
• MRI مغز
• MRI نخاع
• CT در شرایط خاص
• آزمایش خون
• آزمایش‌های متابولیک
• بررسی‌های ژنتیکی
• EMG و تست هدایت عصبی
• آزمایش مایع مغزی نخاعی در موارد خاص

را درخواست کند.

در ارزیابی صرع، EEG و تصویربرداری مغز می‌توانند در مشخص شدن نوع بیماری و علت آن نقش مهمی داشته باشند.